Το παιδικό ψέμα και πώς το διαχειριζόμαστε

Οι γονείς συχνά αντιδρούν με πανικό κι έκδηλη ανησυχία όταν αντιληφθούν ότι το μικρό παιδί τους , άρχισε να λέει ψέματα . “ Δεν πήρα την κούκλα της Μαρίας, αυτή μου την έδωσε ! Δεν έχω διάβασμα σήμερα , τα τελειώσαμε όλα στο σχολείο! Δεν έριξα εγώ την μπάλα στο τζάμι ! ” είναι μερικά από τα πολλά «αθώα» ψέματα που επινοούν τα παιδιά σε διάφορες συνθήκες της καθημερινής τους ζωής . Ιδίως τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας, έχουν τη τάση να «αλλάζουν λίγο» την αλήθεια.

Μια τέτοια συμπεριφορά αποτελεί μια απόλυτα φυσιολογική φάση της ανάπτυξης τους. Επιπλέον, το να πει ψέματα το παιδί προϋποθέτει την ενεργοποίηση κάποιων σύνθετων εκτελεστικών λειτουργιών όπως η πρόβλεψη και ο προγραμματισμός, η δυνατότητα να τροποποιεί τη συμπεριφορά του, να ενσωματώνει τις πληροφορίες και να τις χειρίζεται προς όφελός του, ώστε να αποφύγει την τιμωρία και έτσι να πει ένα ψέμα για να γλυτώσει!

Προτού αντιδράσουν ωστόσο στα συνηθισμένα αυτά ψέματα οι γονείς , αξίζει πρώτα να αναλογιστούν την ηλικία του παιδιού και να εξετάσουν τα πιθανά κίνητρα που βρίσκονται πίσω από αυτά.

Εν συνεχεία θα πρέπει να σχεδιάσουν προσεκτικά τον τρόπο με τον οποίο θα διαχειριστούν την όλη κατάσταση , αποφεύγοντας να λειτουργήσουν εν θερμώ , μιας και ο τρόπος και η έκταση της δικής τους αντίδρασης θα αποτελέσουν καθοριστικό παράγοντα για την διαπαιδαγώγηση που επιθυμούν να δώσουν στο παιδί τους .

Για ποιους λόγους ένα παιδί λέει ψέματα ;

Το παιδί αντιλαμβάνεται την έννοια του ψέματος σχεδόν από πολύ μικρή ηλικία , μαθαίνοντας να το χρησιμοποιεί μέσα από την επαφή που έχει με αυτό από τις διάφορες κοινωνικές του σχέσεις . Τα “μικροψέματα” των ενηλίκων, π.χ. όταν τους ζητούν στο τηλέφωνο και λένε στο παιδί «πες ότι δεν είμαι εδώ» ή οι ψεύτικες υποσχέσεις που ακούει καθημερινά εντός διαφόρων πλαισίων π.χ «θα πάμε στο πάρκο αν τελειώσεις νωρίς τα μαθήματά σου », μη εκπληρώνοντας στο τέλος την υπόσχεση , αποτελούν αρκετά καλά παραδείγματα για να αρχίσει το παιδί να ασκείται στο ψέμα.

Αφού λοιπόν το παιδί έχει φτάσει στο επίπεδο να κατανοήσει ότι δεν είναι ανάγκη να λέει πάντα την αλήθεια , αρχίζει σιγά σιγά να χρησιμοποιεί τα ψέματα για ιδιοτελείς σκοπούς , όπως :

1) Αποφυγή τιμωρίας . Όταν το παιδί φοβάται μια πολύ αυστηρή τιμωρία, μπορεί να χρησιμοποιήσει το ψέμα με την ελπίδα κυρίως να αποτρέψει την τιμωρία ή τουλάχιστον να παρατείνει χρονικά την εφαρμογή της , καθώς όσο αυτή απομακρύνεται από το συμβάν, τόσο λιγότερο αυστηρή τείνει να είναι. Συχνά ένα μικρό παιδί λέγοντας ψέματα ότι δεν το έκανε εκείνο, θέλει περισσότερο να τονίσει πως δεν είχε την πρόθεση να το κάνει, παρά να ξεγελάσει τους γύρω του .

2) Διαγραφή λάθους. Όταν το παιδί συνειδητοποιήσει πως εξαιτίας της λανθασμένης του συμπεριφοράς συσσωρεύεται γύρω του πολλή ένταση κι ότι ενδεχομένως θα εξευτελιστεί, κάνει απεγνωσμένες προσπάθειες να εξαφανίσει τη δυσάρεστη αυτή κατάσταση, όχι μόνο χρησιμοποιώντας το ψέμα, αλλά επιμένοντας μάλιστα σε αυτό μέχρις εσχάτων .

3) Τάση αυτοδυναμίας. Το παιδί αρχίζει σιγά- σιγά να ανακαλύπτει τον εαυτό του. Προκειμένου να επιβεβαιώσει την ξεχωριστή οντότητά του, αρχίζει να χρησιμοποιεί το ψέμα σαν το “μυστικό” που το βοηθά να ξεφύγει από την εξουσία και τον έλεγχο των γονέων του.

Η ηλικία του ψέματος

Είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε ότι το εκάστοτε στάδιο ανάπτυξης του παιδιού ορίζει συνήθως και τα κίνητρα που το οδηγούν στο ψέμα. Επομένως , όταν οι γονείς προσπαθούν να διαχειριστούν το ψέμα του, οφείλουν να λαμβάνουν κάθε φορά σοβαρά υπόψη την ηλικία του.

3-6 χρονών: «Το ψεματάκι που δεν είναι ψέμα »

Το παιδί ηλικίας μεταξύ 3 και 6 χρόνων βρίσκεται στο στάδιο που αναπτύσσει τη φαντασία του. Στο στάδιο αυτό έρχεται αντιμέτωπο με μια πραγματικότητα που μπορεί να μην καταλαβαίνει ή που μπορεί ακόμα να το φοβίζει. Στην προσπάθειά του να αντιληφθεί αυτή την πραγματικότητα και να την εξηγήσει με δικά του λόγια και δικά του μέτρα χρησιμοποιεί πολλές φορές το ψέμα.

Στο στάδιο αυτό σίγουρα το παιδί δεν ψεύδεται συνειδητά, με σκοπό να εξαπατήσει τους μεγαλύτερούς του. Η φαντασία σε αυτή τη φάση της ηλικίας του διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο, ενώ η αλήθεια με το ψέμα μπλέκονται και συγχέονται. Για παράδειγμα πολλές φορές τα μικρά παιδιά διηγούνται κάτι σαν να το έζησαν τα ίδια, ενώ στην πραγματικότητα αναφέρονται σε κάτι που είδαν στο όνειρό τους, το φαντάστηκαν ή τους εντυπωσίασε. Έτσι ,δεν μπορούμε να μιλούμε για “αληθινό ψέμα”.

Επίσης, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι σ’ αυτή την ηλικία η τάση για ψέματα μπορεί να εμφανιστεί παράλληλα με κάποια σημαντικά γεγονότα που μπορούν να επηρεάσουν την ανάπτυξη του παιδιού, όπως είναι η γέννηση ενός ακόμα παιδιού, η πρώτη μέρα στο νηπιαγωγείο, ένα διαζύγιο ή η απώλεια ενός οικείου προσώπου .

Επιπλέον, σε πολλές περιπτώσεις τα παιδιά δημιουργούν “φανταστικούς” φίλους στο παιχνίδι τους, στους οποίους συχνά, συναισθανόμενα ότι βρίσκονται σε μπελάδες, μεταθέτουν την ευθύνη για τυχόν δικές τους σκανδαλιές . Αντίστοιχα , ο φανταστικός φίλος μπορεί να χρεωθεί το φόβο, τη ζήλια, το άγχος και το ψέμα του παιδιού, απαλλάσσοντας τον εαυτό του από ενοχές , ώστε να συνεχίσει να είναι αθώο και «καλό παιδί».

Γενικά, τα ψέματα των παιδιών στην ηλικία αυτή χαρακτηρίζονται από αθωότητα, είναι “αγνά” ψέματα. Από τη μια δεν μπορούν να διαχωρίσουν το πραγματικό από το φανταστικό, ενώ από την άλλη στην ουσία προσπαθούν να παρουσιάσουν μια κατάσταση όπως τους αρέσει και όχι να μας κοροιδέψουν.

Η συμβουλή στους γονείς

Εφόσον διαπιστώσουν οι γονείς ότι το παιδί λέει ψέματα, αντί να εκνευριστούν ή να του βάλουν τις φωνές, πράγμα που μπορεί να «μπλοκάρει» το παιδί , πρέπει να προσπαθήσουν απλά να το επαναφέρουν στην πραγματικότητα. Να του εξηγήσουν σταδιακά τί είναι αληθινό και τί όχι, τί είναι λογικό και τί παράλογο . Σε αυτές τις ηλικίες επίσης , δε βλάπτει και λίγο χιούμορ !

6-12 χρονών «Το ψεματάκι που μεγάλωσε κι έγινε ψέμα »

Σ’ αυτή την ηλικία τα παιδιά μπορούν να ξεχωρίσουν το πραγματικό από το φανταστικό. Συνεπώς, γνωρίζουν πότε λένε ψέματα και πότε αλήθεια. Με τη χρήση του ψέματος επιδιώκουν συνήθως να προσελκύσουν το ενδιαφέρον και την προσοχή των γονιών τους και των γύρω τους , να εντυπωσιάσουν την παρέα των συνομηλίκων τους για να ανήκουν σε αυτή και φυσικά να αποφύγουν τις συνέπειες μια λανθασμένης πράξης τους .

Σε αυτές τις ηλικίες , η επιλογή του ψέματος ως λύση επιδίωξης στόχων κι αποφυγής ευθυνών , οφείλει να προβληματίσει τους γονείς για τα κίνητρα της συμπεριφοράς του παιδιού τους . Το αθώο ψεματάκι γίνεται πια στοχευμένο και χρησιμοποιείται για ιδιοτελείς σκοπούς . Η διαχείριση του ψέματος από τους γονείς , οφείλει επίσης να γίνει με ιδιαίτερη προσοχή , καθώς η υπερβολικά έντονη αντίδραση π.χ βαρείς χαρακτηρισμοί -ταμπελοποίηση όπως ψεύτης, η λεκτική ή σωματική επίθεση (χαστουκάκι ) , δυστυχώς δεν θα επιφέρουν κανένα θετικό αποτέλεσμα. Το αντίθετο μάλιστα , καθώς προκαλείται στο παιδί το αίσθημα του φόβου, με αποτέλεσμα να μην έχει εμπιστοσύνη στους γονείς του και παράλληλα ενισχύεται η αρνητική εικόνα που έχει για τον εαυτό του.

Η συμβουλή στους γονείς

Για να μπορέσουν οι γονείς να βοηθήσουν το παιδί να σταματήσει μια τέτοια συμπεριφορά, χρειάζεται να αναπτύξουν μια σωστή επικοινωνία και να δομήσουν μια καλή σχέση μαζί του . Συμπεριφορές όπως , να μεταφέρουν το ψέμα σε τρίτα πρόσωπα αναζητώντας βοήθεια και συμβουλές πιθανόν θα οδηγήσει στον εξευτελισμό του παιδιού , προκαλώντας του θυμό κι απογοήτευση κι ενδεχομένως αμφιβολίες ως προς την εμπιστοσύνη στους γονείς, οι απειλές και οι επιθέσεις σε βάρος του θα διαμορφώσουν ένα γενικότερο αρνητικό κλίμα στην οικογένεια , ενώ ενδέχεται να εκδηλώσει και το ίδιο επιθετική συμπεριφορά σε κάποιο από τα αδέρφια ή τους φίλους του και τέλος οι χαρακτηρισμοί μπορεί να προκαλέσουν αισθήματα μειονεξίας στο παιδί και να τοποθετήσει τον εαυτό και το ίδιο στην ίδια χαμηλή θέση που σκέφτεται ότι το έχουν οι γονείς του .

Στόχος είναι οι γονείς να παραμείνουν ψύχραιμοι και να δείξουν κατανόηση στις τυχόν δυσκολίες που μπορεί το παιδί να αντιμετωπίζει . Θα πρέπει να του εξηγήσουν τη σημασία των συνεπειών που επιφέρει μια τέτοια πράξη και να τεθεί, αν κρίνεται απαραίτητο, μια τιμωρία που πρωτίστως όμως θα έχει αιτιολογηθεί στο παιδί, ώστε να κατανοήσει εμπράκτως το νόημα της συνέπειας των συμπεριφορών . Τέλος το πιο σημαντικό από όλα είναι να διαχωρίσουν οι γονείς τη στάση τους απέναντι στο ίδιο το παιδί και τη συμπεριφορά του . Το ότι μπορεί να μην συμφωνούν και να αποδοκιμάζουν τη λάθος συμπεριφορά του παιδιού τους , δεν σημαίνει ότι απορρίπτουν το ίδιο και ότι έχουν αλλάξει τα συναισθήματά τους προς αυτό . Είναι απαραίτητο να επιβεβαιωθεί η αγάπη στο παιδί, ανεξάρτητα από την πράξη , ώστε να μπορέσει να συνεχίσει να ζει με αίσθημα οικογενειακής ασφάλειας και προστασίας .

Εφηβεία «To ψέμα που έγινε συνήθεια »

Κατά την περίοδο της εφηβείας , τα παιδιά χρησιμοποιούν το ψέμα ίσως πιο συχνά από τις προηγούμενες ηλικιακές ομάδες καθώς τώρα το ψέμα τους έχει αρκετούς διαφορετικούς αποδέκτες . Είτε για να παρουσιάσουν μια άλλη εικόνα για τον εαυτό τους στους άλλους , ιδιαίτερα όταν αισθάνονται μειονεκτικά για κάτι , είτε για να γίνουν αποδεκτοί από μια ομάδα είτε ακόμα γιατί έχουν ανάγκη της ανεξαρτησίας από τους γονείς, επιδιώκοντας να κρατήσουν την προσωπική τους ζωή μυστική από αυτούς.

Η συμβουλή στους γονείς

Η εφηβεία, θα συμφωνήσουμε όλοι μας από την προσωπική μας εμπειρία, πως είναι η πρώτη μεγάλη κρίση στη ζωή του ατόμου, με πολυποίκιλες αλλαγές , σωματικές , συναισθηματικές , ψυχολογικές κι όπως είναι λογικό ένα άπειρο , στη διαχείριση τόσων διαφορετικών διεργασιών , άτομο καθίσταται ευάλωτο και επιρρεπές σε κάποιες λανθασμένες συμπεριφορές .

Οι γονείς καλούνται να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί στην διαχείριση των συμπεριφορών του έφηβου, πια, παιδιού τους καθώς σε αυτή τη φάση κρίνεται η ισορροπία του παιδιού -εφήβου με τον ενήλικο εαυτό του .

Το πιο βασικό είναι να αφουγκράζονται τις ανησυχίες του παιδιού και να σέβονται τα συναισθήματά του . Να προβληματίζονται για τα κίνητρα που ώθησαν τον έφηβο να πει ψέματα, μιας και τώρα μπορεί να υπάρχουν περισσότερες από μία αιτίες. Να αναλογιστούν μήπως μία από αυτές είναι και οι ίδιοι . Αν ενδεχομένως είναι πολύ αυστηροί σε ό,τι έχει να κάνει με το παιδί, αν έχουν υπερβολικές αξιώσεις από αυτό που δεν ανταποκρίνονται στις δυνατότητές του , αν του συμπεριφέρονται σαν να είναι ακόμα παιδί και δεν του αφήνουν το χώρο που χρειάζεται .

Στόχος δεν είναι να γίνουμε παραχωρητικοί σε ο,τιδήποτε μπορεί να έχει ανάγκη ο έφηβος, αλλά να αξιολογούμε τις ανάγκες του όπως κάνουμε με τις δικές μας . Η ειλικρίνεια και οι «ανοικτές» συζητήσεις γύρω από οποιονδήποτε προβληματισμό είναι ο καλύτερος οδηγός για να αποφευχθούν λανθασμένες συμπεριφορές και προβληματικές στάσεις . Οφείλουμε να μην είμαστε δογματικοί σε απόψεις και ιδέες και κυρίως να μην είμαστε προκατειλημμένοι στο διάλογό μαζί του . Η σωστή επικοινωνία είναι το κλειδί ώστε να μην έχει ανάγκη να καταφύγει στο ψέμα .

Εν κατακλείδι το ψέμα είναι μια ιδιαίτερα προσφιλής συνήθεια των παιδιών που μπορεί να επιλέγεται για ποικίλους διαφορετικούς λόγους : ως μέρος της φαντασίας, για αστείο, για αποφυγή τιμωρίας, για μετάθεση ευθύνης, για προστασία, από ανάγκη προσοχής , από μειονεξία, από υπερβολική αυτοπεποίθηση, από την ανάγκη του «ανήκειν», από ανασφάλεια , από φόβο , από καταπίεση κι από αναρίθμητες ακόμα αιτίες, όσα αναρίθμητα μπορεί να είναι και τα συναισθήματα που μπορεί να το προκαλέσουν .

Αν είμαστε όμως κοντά στα παιδιά μας, όχι ως αυστηροί επικριτές , όχι ως τιμωροί που κουνούν με βλοσυρότητα το δάκτυλο στο κάθε λάθος , αλλά ως πραγματικοί παρατηρητές και των όσων λένε και των όσων πολλές φορές δεν λένε τα παιδιά, τότε θα σταματήσουμε να ακούμε μόνο το ψέμα και θα μάθουμε να διαβάζουμε την αλήθεια που κρύβεται από πίσω. Και ξορκίζοντας την κατάρα του ψέματος θα ζήσουν κι αυτά καλά κι εμείς καλύτερα !

ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ Ι. ΣΟΦΙΑ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ -ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ