Παιδί & τιμωρία ή επιβολή συνεπειών;

Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν γίνει εκτεταμένες συζητήσεις μεταξύ των μελών της ψυχολογικής κοινότητας σχετικά με το πόσο ωφέλιμη μπορεί να αποδειχτεί η εφαρμογή της τιμωρίας στο παιδί !
Πράγματι έχει αποδειχθεί επιστημονικά πως η τιμωρία , και δη η σωματική , δεν προσφέρει τίποτα το διδακτικό .
Απεναντίας δημιουργεί εξίσου με αυτόν που την επιβάλλει, συναισθήματα θυμού στο παιδί, αισθήματα αδικίας και δεν το βοηθά να αντιληφθεί πώς θα πρέπει μα συμπεριφερθεί μελλοντικά . Πρόκειται για μια προσωρινή ανακούφιση της έντασης και του θυμού των γονιών, χωρίς καμία ωφέλεια μακροπρόθεσμη για το παιδί .

Έτσι με την πάροδο του χρόνου τα νέα αυτά δεδομένα επικοινωνήθηκαν στις νέες γενιές γονέων κι έχουμε φύγει ανεπιστρεπτί από την εποχή που η τιμωρία και η απειλή αυτής ήταν το μόνο μέσο πειθαρχίας . Και δικαίως , θα πούμε πολλοί καθώς κανείς μας δεν επιθυμεί να μεγαλώνει τα παιδιά του με φόβο και να επιβάλλεται συνεχώς σε αυτά , προκαλώντας τους αισθήματα κατωτερότητας και υποτίμησης .

Μήπως, όμως , στις μέρες μας θέλοντας να ξεφύγουμε από εκείνο το τοπίο , έχουμε φτάσει σε ένα άλλο επίπεδο ;
Μήπως η ανάγκη των σημερινών γονέων να εφαρμόσουν κάθετι επιστημονικά σωστό για το καλό των παιδιών τους , τους οδηγεί εν τέλει στο να τους κάνουν κακό ;
Μήπως παρερμηνεύσαμε τα λεγόμενα και χάσαμε την ουσία;
Μήπως αντί της τιμωρίας να μάθουμε στα παιδιά μας τη σημασία που έχουν οι συνέπειες των πράξεων μας ;

ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ
Οι Συνέπειες αναφέρονται στα λογικά αποτελέσματα που ακολουθούν μια συμπεριφορά, είτε είναι επιθυμητή είτε όχι .

Θα πρέπει να βοηθήσουμε κάθε παιδί από πολύ νωρίς να συνειδητοποιήσει πώς κάθε δράση έχει και μία αντίδραση . Οποιαδήποτε μας πράξη θα έχει και τα αντίστοιχα αποτελέσματα , ανάλογα του προσήμου της ενέργειας που κάνουμε και πώς κάθε ένας από εμάς , είτε γονιός είτε παιδί, οφείλει να αναλαμβάνει αυτές τις συνέπειες . Με το να εκπαιδεύσουμε το παιδί μας από μικρό να μην είναι άμοιρο ευθυνών, πραγματικά το προετοιμάζουμε για την μελλοντική διαχείριση των αποφάσεων και των επιλογών του .

Ποια είναι όμως τα πλεονεκτήματα των λογικών συνεπειών έναντι της τιμωρίας;

1. Οι λογικές συνέπειες αναγνωρίζουν τα δικαιώματα των παιδιών, ενώ η τιμωρία εκφράζει την δύναμη της εξουσίας που την εφαρμόζει. Για παράδειγμα: “Κώστα καταλαβαίνω πως θέλεις να απολαύσεις την ταινία στην τηλεόραση, όμως εγώ και η μητέρα σου είμαστε κουρασμένοι και θέλουμε να κοιμηθούμε. Χαμήλωσέ την ή πήγαινε στο δωμάτιο σου. Εσύ αποφασίζεις” (λογικές συνέπειες). “Σου είπα να κλείσεις την τηλεόραση! Τι δεν καταλαβαίνεις; Η μητέρα σου και εγώ θέλουμε να κοιμηθούμε!” (τιμωρία).

2. Οι λογικές συνέπειες έχουν άμεση σχέση με την συμπεριφορά, ενώ η τιμωρία είναι αυθαίρετη. Για παράδειγμα: “Σήμερα θα σκουπίσω το σπίτι. Αλλά όσο έχεις εσύ πεταμένα τα παιχνίδια στο πάτωμα, δεν μπορώ. Για αυτό πρέπει να τα μαζέψεις, αλλιώς θα τα πετάξω. Εσύ αποφασίζεις” (λογικές συνέπειες). “Χίλιες φορές σου έχω πει να μαζεύεις τα παιχνίδια σου! Τώρα πως θα σκουπίσω εγώ; Καλά θα κάνεις να ξεχάσεις την σαββατιάτικη έξοδο!” (τιμωρία).

3. Οι λογικές συνέπειες δεν φέρουν κανένα στοιχείο κριτικής, ενώ η τιμωρία είναι προσωπική και περιέχει κριτική. Για παράδειγμα: “Πήρες το κινητό χωρίς την άδειά μου και το έχασες. Πως σκέφτεσαι να το αντικαταστήσεις;” (λογικές συνέπειες). “Πήρες το κινητό χωρίς την άδειά μου! Αυτό λέγεται κλέψιμο! Και επιπλέον το έχασες! Για τιμωρία θα σου στερήσω το χαρτζιλίκι τριών μηνών!” (τιμωρία).

4. Οι λογικές συνέπειες αφορούν το παρόν και το μέλλον, ενώ η τιμωρία το παρελθόν. Για παράδειγμα: “Είπαμε πως πρέπει να επιστρέψεις στο σπίτι στις 9, αλλά δεν το έκανες. Καλύτερα να βάλουμε σαν όριο τις 8.00 , ώστε μέχρι 9.00 να είσαι πίσω” (λογικές συνέπειες). “Πάλι άργησες; Πόσες φορές έχουμε πει ότι πρέπει να γυρίζεις στις 9; Θα μείνεις λοιπόν στο σπίτι για μια εβδομάδα!” (τιμωρία).

5. Στις λογικές συνέπειες ο τόνος της φωνής του γονέα είναι φιλικός, ενώ στην τιμωρία υπάρχουν απειλές και έλλειψη σεβασμού. Για παράδειγμα: “Έχουμε πει ότι θα παίζεις με τον σκύλο μόνο όταν φροντίζεις για το φαγητό και το νερό του. Σήμερα δεν το έκανες, Μπορείς να προσπαθήσεις ξανά αύριο” (λογικές συνέπειες). “Δεν φρόντισες για το φαγητό και το νερό του σκύλου, άρα δεν μπορείς να παίξεις μαζί του. Ίσως έτσι μάθεις να είσαι υπεύθυνος/η!” (τιμωρία).

6. Οι λογικές συνέπειες επιτρέπουν την επιλογή, ενώ η τιμωρία επιβάλουν την υπακοή. Για παράδειγμα: “Μπορείτε να παίξετε ήρεμα ή να πάτε στα δωμάτιά σας. Εσείς επιλέγετε” (λογικές συνέπειες). “Σταματήστε τώρα να κάνετε φασαρία, αλλιώς θα σας βάλω τιμωρία!” (τιμωρία).

Για να εφαρμοστούν αποτελεσματικά οι λογικές αυτές συνέπειες θα πρέπει:

1. Να δείξετε σταθερότητα και καλοσύνη. Ο τόνος της φωνής σας δείχνει την επιθυμία σας να είστε καλός και η εφαρμογή της μεθόδου με συνέπεια δείχνει την σταθερότητά σας.

2. Μην προσπαθείτε να είστε “καλός” γονιός. Επιτρέψτε στο παιδί να ζήσει τις συνέπειες της συμπεριφοράς του και αποφύγετε την ανάληψη δικών του ευθυνών. Καλλιεργείστε στον εαυτό σας το θάρρος να μην είστε τέλειοι!

3. Αποκτήστε περισσότερη συνέπεια στην δική σας συμπεριφορά. Όσο περισσότερο συνεπής είστε στην συμπεριφορά σας, τόσο πιο ξεκάθαρο θα είναι για το παιδί το τι να περιμένει από εσάς.

4. Ξεχωρίστε την συμπεριφορά από το υποκείμενο. Με την συμπεριφορά σας δείξτε ότι σέβεστε το παιδί, ακόμα και όταν η συμπεριφορά του δεν είναι η επιθυμητή.

5. Ενθαρρύνετε την ανεξαρτησία. Αποφύγετε να κάνετε πράγματα αντί για αυτά και βοηθήστε τα να γίνουν αυτοδύναμα.

6. Αποφύγετε τον οίκτο. Ο οίκτος περνάει το μήνυμα ότι το παιδί υστερεί στο να αντιμετωπίσει μόνο του τα προβλήματά του. Η υπερπροστατευτικότητα είναι μια καταστρεπτική αντιμετώπιση. Αλλά ο οίκτος δεν θα πρέπει να συγχέεται με την κατανόηση. Η κατανόηση καλλιεργεί την δύναμη, ενώ ο οίκτος την αδυναμία.

7. Μην σας απασχολεί η γνώμη των άλλων. Δε θα πρέπει να αποφεύγετε να εφαρμόσετε τις συνέπειες στην συμπεριφορά του παιδιού σας, σκεπτόμενοι την αποδοκιμασία των συγγενών, γνωστών ή φίλων. Πρέπει να συνειδητοποιήσετε ότι το παιδί είναι άνθρωπος ανεξάρτητος από εσάς, που πρέπει να μάθει να αποφασίζει για την συμπεριφορά του.

8. Αναγνωρίστε ποιανού είναι το πρόβλημα. Δεν χρειάζεται να αναλάβετε την ευθύνη για τις πράξεις του παιδιού σας.

9. Εφαρμόστε λιγότερα λόγια και περισσότερες πράξεις. Τα περιττά λόγια κουράζουν το παιδί και το καθιστούν “κωφό” απέναντί σας. Εφαρμόστε τις συνέπειες, περιορίζοντας τα λόγια στο ελάχιστο.

10. Μην εμπλέκεστε σε αγώνα, αλλά και μην υποχωρείτε. Βάλτε τα όρια και αφήστε το παιδί να αποφασίσει τι θα κάνει. Δεχτείτε την όποια επιλογή του. Δεν χρειάζεται να νικήσετε, γιατί ο στόχος σας είναι να βοηθήσετε το παιδί να γίνει υπεύθυνο.

11. Αφήστε όλα τα παιδιά να μοιραστούν την ευθύνη. Όταν μια συμπεριφορά γίνεται από πολλά παιδιά, δεν χρειάζεται να λειτουργήσετε ως αστυνόμος, ψάχνοντας τον υπαίτιο. Εφαρμόστε τις συνέπειες σε όλα τα παιδιά και αφήστε τα ίδια να αποφασίσουν πως θα χειριστούν στο μέλλον ανάλογες συμπεριφορές.

Η επιλογή των συνεπειών είναι το κλειδί της επιτυχίας ενός τέτοιου συστήματος. Οι συνέπειες θα πρέπει να είναι κατάλληλες για την ηλικία του παιδιού, να είναι ρεαλιστικές και αντίστοιχες της εναντιωματικής συμπεριφοράς. π.χ. αν το παιδί μιλήσει άσχημα σε έναν φίλο του, δεν είναι λογική συνέπεια να μην πάει στο πάρτι γενεθλίων ενός συμμαθητή του. Αντιθέτως, είναι λογική συνέπεια να μην επιτρέψουμε για λίγες μέρες το παιχνίδι με τον συγκεκριμένο φίλο, τονίζοντας του πως η συμπεριφορά του, έκανε το άλλο παιδί να αισθανθεί άβολα. Οπότε καλύτερα από τον να τον πληγώνει , να τον στερηθεί για λίγο .

Επίσης, οι συνέπειες θα πρέπει να μπορούν να είναι εφαρμόσιμες και να μπορεί να ελεγχθεί η εφαρμογή τους από τους γονείς. π.χ. μπορούν να ελέγξουν αν το παιδί θα παίξει με τον υπολογιστή για ένα απόγευμα όχι όμως και για έναν μήνα. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να ελέγξουν αν εφαρμόζεται μια τόσο μακροχρόνια συνέπεια. Εξάλλου οι συνέπειες θα πρέπει να είναι σύντομες για να δίνεται η ευκαιρία στο παιδί να δείξει ότι έμαθε την επιθυμητή συμπεριφορά. Η συνέπεια καλό θα είναι να στερεί από το παιδί κάτι ευχάριστο κι όχι να του επιβάλλει κάτι δυσάρεστο, γιατί τότε είναι τιμωρία κι όχι συνέπεια.

Μετά την εφαρμογή της συνέπειας, θα πρέπει να αποφεύγεται η αναφορά στην ανεπιθύμητη συμπεριφορά ή οποιαδήποτε μομφή προς το παιδί. Οι γονείς θα πρέπει να θυμούνται πως σημαντικότερο όλων είναι να μην εστιάζουν μόνο στην ανεπιθύμητη συμπεριφορά. Ο έπαινος κι ανταμοιβή της επιθυμητής συμπεριφοράς θα έχει σημαντικότερα και πιο ωφέλιμα αποτελέσματα για το παιδί.

Αν λοιπόν θέλουμε να μεγαλώσουμε ψυχικά υγιή παιδιά , παιδιά που να λαμβάνουν πρωτοβουλίες , που να εκφράζονται ελεύθερα , που να έχουν λόγο κι άποψη , που τολμούν, που δε φοβούνται , που αναπτύσσουν την δική τους προσωπικότητα, οφείλουμε πρώτα να τους εξηγήσουμε πώς η δική μας ελευθερία είναι θεμιτή αρκεί να μην πλήττει την ελευθερία του άλλου . Και ο μονός τρόπος για να είμαστε και οι μεν και οι δε “ελεύθεροι” είναι να αναγνωρίζουμε τις συνέπειες των πράξεων μας .

Αν αποδεχόμαστε κάθε συμπεριφορά του παιδιού μας , χωρίς παραίνεση γιατί απλά το εμποδίζουμε να διαμορφώσει τον χαρακτήρα του , χωρίς λογική εξήγηση γιατί απλά “είναι παιδί”, σίγουρα χωρίς “τιμωρία” (με την έννοια που την έχουμε όλοι στο νου μας) απλά γιατί η τιμωρία δεν είναι επιστημονικά αποδεκτή.. τότε κάποια στιγμή ίσως χρειαστεί να αναλάβουμε εμείς τις συνέπειες των πράξεών μας για τον άνθρωπο που έγινε το παιδί μας.

ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ Ι. ΣΟΦΙΑ
ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ -ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ