Παιδί, θυμός και αυτοκαταστροφική τάση

Με αφορμή μία πρόσφατη συζήτηση με μία καλή μου φίλη , της οποίας ο μικρός γιος εκδηλώνει συχνά ξεσπάσματα οργής και θυμού, θα συζητήσουμε σήμερα για αυτή την συμπεριφορά ορισμένων παιδιών, τους λόγους για τους οποίους παρουσιάζεται, πώς την διαχειριζόμαστε ως γονείς και πότε θα πρέπει να μας ανησυχήσει σημαντικά.

Αρχικά οφείλουμε να κατανοήσουμε το γεγονός πως, όπως θυμώνουν όλοι οι άνθρωποι , το ίδιο συμβαίνει και με τα παιδιά. Ορισμένες φορές αδυνατούμε να το καταλάβουμε και να το παραδεχτούμε, θεωρώντας πως επειδή είναι μικρά, τέτοιου είδους συναισθήματα που προϋποθέτουν ένταση και άγχος, είναι δύσκολο να προκύψουν. Στα παιδιά όμως ο θυμός δεν σχετίζεται με τους λόγους που θυμώνουν οι ενήλικες. Σ’ αυτά ο θυμός είναι η άμυνα σε βαθύτερα συναισθήματα όπως ο φόβος, η απογοήτευση, η ζήλια και ο πόνος. Όταν αυτά τα συναισθήματα γίνονται πολύ έντονα και συσσωρεύονται μέσα μας, τότε αυτομάτως θυμώνουμε για να προστατέψουμε τον εαυτό μας από την λύπη.

Πόσο μάλλον τα παιδιά που ακόμα δεν έχουν αναπτύξει άλλους μηχανισμούς άμυνας και διαχείρισης καταστάσεων. Με αυτόν τον τρόπο λοιπόν τα συναισθήματά τους βρίσκουν μία διέξοδο και στο ενδεχόμενο συναισθηματικής απειλής προχωρούν στην επίθεση, η οποία μπορεί να βρίσκει δέκτες είτε τους ίδιους τους γονείς είτε φίλους και αντικείμενά τους είτε τον ίδιο τους τον εαυτό.

Τα παιδιά συνήθως θυμώνουν:

– με τα αδέρφια τους
– με τους γονείς τους
– με τη δασκάλα τους
– με κάποιο άλλο παιδί, συμμαθητή ή φίλο.

Επομένως από αυτό καταλαβαίνουμε ότι ο θυμός των παιδιών μπορεί να εκδηλώνεται σε διαφορετικά περιβάλλοντα, είτε στο σπίτι είτε στο σχολείο, πότε όμως σε δύο ταυτόχρονα. Ενώ πολλές φορές παρατηρείται και το φαινόμενο “χιαστί”, όπου τα παιδιά εκφράζουν το θυμό τους στο αντίθετο περιβάλλον από αυτό που τους έχει προκληθεί η ένταση. Για παράδειγμα, μπορεί να αναστατωθούν από κάποιο συμβάν στην τάξη, να συνεχίσουν να λειτουργούν φυσιολογικά μέσα σε αυτή, αλλά όταν επιστρέψουν στο σπίτι να παρουσιάσουν αποσυντονισμό, εκνευρισμό και επιθετικότητα προς τους δικούς τους.

ΥΓΙΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ

Όταν τα παιδιά μεγαλώσουν σε ένα σπίτι όπου ο θυμός αντιμετωπίζεται με υγιή τρόπο, τότε μαθαίνουν να χειρίζονται και το δικό τους θυμό πιο εποικοδομητικά. Ο θυμός λοιπόν, παρόλο που φοβίζει μικρούς και μεγάλους, είναι μια καλή ευκαιρία για σωστή διαπαιδαγώγηση των παιδιών εάν οι γονείς τον αξιοποιήσουν σωστά.
Πως μπορείτε να βοηθήσετε τα παιδιά σας να διαχειρίζονται το θυμό τους;
1. Να θυμάστε ότι όλα τα συναισθήματα είναι αποδεκτά. Μόνο οι πράξεις πρέπει να περιορίζονται.

2. Βάλτε όρια. Επιτρέποντας το συναίσθημα δεν σημαίνει πως επιτρέπονται και οι καταστροφικές πράξεις. Τα παιδιά δεν πρέπει ποτέ να κτυπούν άλλους ανθρώπους, ούτε καν τους γονείς τους. Όταν κτυπούν όμως τους γονείς τους, τότε τα παιδιά ζητούν ουσιαστικά από αυτούς να θέσουν τα όρια έτσι ώστε να τα βοηθήσουν να συγκρατήσουν το θυμό τους. Μπορείτε να πείτε στο παιδί σας: «Μπορείς να είσαι όσο θυμωμένος θέλεις, όμως δεν μπορείς να κτυπάς». Μην αφήσετε το παιδί σας να σπάσει πράγματα πάνω στο θυμό του. Αυτό θα το κάνει να αισθάνεται τύψεις. Ο ρόλος σας είναι να προσφέρετε ασφάλεια και να ακούσετε τί έχει να σας πει.

3. Ποτέ μη στέλνετε ένα παιδί μακριά για να ηρεμήσει μόνο του. Να θυμάστε πως τα παιδιά χρειάζονται περισσότερο την αγάπη σας εκείνες τις στιγμές που θεωρείτε πως την αξίζουν λιγότερο. Αντί να αφήσετε το παιδί σας μόνο του με αυτά τα μεγάλα και τρομακτικά συναισθήματα, παραμείνετε δίπλα του και βοηθήστε το. Μένοντας κοντά από το παιδί σας αισθάνεται λιγότερο μόνο και αβοήθητο. Θα εκπλαγείτε με τον αυτοέλεγχο που αποκτούν τα παιδιά όταν υιοθετήσετε αυτή την πρακτική.

4. Μείνετε κοντά στο παιδί σας όταν είναι αναστατωμένο. Αναγνωρίστε αυτό που συνέβη εάν γνωρίζετε, και επιτρέψτε λεκτικά και συγκεκριμένα το κλάμα, τη λύπη, λέγοντας του :
«Είναι εντάξει. Όλοι θέλουν μερικές φορές να κλαίνε». Μπορείτε να το ακουμπήσετε στην πλάτη για να παραμείνετε συνδεδεμένοι μαζί του. Εάν πάλι σας διώχνει μακριά, απομακρυνθείτε λίγο, όμως παραμείνετε στον ίδιο χώρο λέγοντάς του πως δεν θα το αφήσετε μόνο του με αυτά τα έντονα συναισθήματα.

5. Παραμείνετε ήρεμοι. Φωνάζοντας σε ένα θυμωμένο παιδί ενισχύετε αυτό που ήδη νιώθει και κάνετε τα πράγματα χειρότερα. Η δουλειά σας είναι να επαναφέρετε την ηρεμία γιατί μόνο έτσι τα παιδιά μπορούν να μάθουν και να καταλάβουν πώς να γίνουν καλύτερα. Εάν έχετε τη συνήθεια να φωνάζετε στα παιδιά σας τότε και αυτά θα υιοθετήσουν τη συμπεριφορά σας όταν θα είναι έφηβοι, εάν όχι και πιο νωρίς.

Τα παιδιά πρέπει να μάθουν από εσάς ότι ο θυμός και τα άλλα συναισθήματα που αναστατώνουν δεν είναι τελικά τόσο τρομακτικά, μιας και ούτε η Μαμά κι ο Μπαμπάς τα φοβούνται. Η παρουσία σας τα κάνει να αισθάνονται ασφαλή, επιτρέποντας την ανάπτυξη του αυτοέλεγχου και της λογικής ψύχραιμης σκέψης. Έτσι μαθαίνουν τα παιδιά πώς να καταπραΰνουν τον εαυτό τους.

6. Δώστε τρόπους στο παιδί σας για να διαχειριστεί το θυμό του εκείνη τη στιγμή. Μπορείτε να προτείνετε στο παιδί σας όταν είναι θυμωμένο να κτυπήσει για λίγο κάποιο μαξιλάρι, αλλά αυτό και μόνον αυτό. Εάν είναι λίγο μεγαλύτερο το παιδί σας, μπορείτε να του προτείνετε να ζωγραφίσει ή να γράψει πάνω στο χαρτί γιατί είναι θυμωμένο και μετά να το σκίσει σε μικρά κομματάκια. Μπορείτε να προτείνετε επίσης να πάρει μια ανάσα μετρώντας μέχρι το 4 και μετά να εκπνεύσει μετρώντας μέχρι το 8. Όταν το παιδί σας είναι ήρεμο, μπορείτε να κάνετε μια λίστα μαζί με εποικοδομητικούς τρόπους εκτόνωσης συναισθημάτων και φωτογραφίες και να τη βάλετε στο ψυγείο. Αυτό μπορείτε και εσεις οι γονείς να το χρησιμοποιήσετε ως παράδειγμα όταν θα είστε θυμωμένοι.

7. Βοηθείστε το παιδί σας να αναπτύξει συναισθηματική νοημοσύνη. Τα παιδιά που αισθάνονται άνετα με τα συναισθήματα τους χειρίζονται το θυμό τους πιο εποικοδομητικά. Μάθετε και δείξτε στα παιδιά σας να μη φοβούνται τα συναισθήματά τους, όποια και αν είναι αυτά. Κάντε τα παιδιά σας να αισθάνονται ασφάλεια και ενθαρρύνετέ τα να εκφράζουν οποιαδήποτε άβολα συναισθήματα. Προβάλλετε τους να ήταν τα ίδια στη θέση που σας φέρνουν ή στη θέση του φίλου τους που κτυπούν και επιτίθονται και οδηγήστε τους να σκεφτούν πώς θα ένιωθαν αν βίωναν μία αντιστοιχη συμπεριφορά.

8. Ελαττώστε τις καταστάσεις που σας αναγκάζουν να λέτε «όχι» και αποθηκεύστε αντικείμενα που σπάνε.

9.Χρησιμοποιείστε την απόσπαση προσοχής: Όταν η ένταση ανεβαίνει, οδηγήστε την προσοχή του παιδιού σας σε μια πιο αποδεκτή δραστηριότητα.

10.Παρουσιάστε επιλογές μέσα στα όρια του αποδεκτού πχ «θέλεις να φορέσεις τις μπλε ή τις κόκκινες πιτζάμες σου;

11.Διαλέξτε σε ποιες διαφωνίες θα δώσετε περισσότερο επιμονή: Όσο πιο σημαντικό το θέμα, τόσο περισσότερο πρέπει να επιμείνετε στην αρχική σας άποψη.

12.Χρησιμοποιείστε εναλλακτικές εκφράσεις όπως « έχεις χάσει τον έλεγχο» αντί για «είσαι ένα κακό παιδί» και επιβραβεύστε το όταν καταφέρει να το ελέγξει.

13.Επιμονή αρχικής θέσης. Όταν τελειώσει ένα επεισόδιο ξεσπάσματος, το παιδί πρέπει να καταλάβει ότι ξεκινάμε από την αρχή και πως όποιο και να ήταν το αρχικό του αίτημα, δεν πρέπει να του το ικανοποιήσουμε, διαφορετικά τα ξεσπάσματα θα γίνουν τρόπος χειρισμού των γύρω του.

14. Προσπαθήστε να «πιάσετε» το παιδί σας σε μία περίσταση όπου δείχνει καλή συμπεριφορά. Φροντίστε να καλλιεργήσετε μια θετική συμπεριφορά, με το να την σχολιάζετε και να την επαινείτε κάθε φορά που εκείνο την εκδηλώνει.

ΑΥΤΟΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΟΣ

Υπάρχουν και περιπτώσεις όπου παιδιά μη μπορώντας να “εξατμίσουν” το θυμό τους ή αδυνατώντας να ξεσπάσουν σε κάποιο οικείο τους πρόσωπο, επιλέγουν να καταστρέψουν δικά τους αγαπημένα αντικείμενα ή να “πονέσουν” τον εαυτό τους. Οι τάσεις αυτοτραυματισμού αν και παρουσιάζονται συχνότερα στις εφηβικές ηλικίες, δεν είναι σπάνιο να παρατηρηθούν και στην παιδική ηλικία (3 με 5 ετών) με συμπεριφορές όπως το δάγκωμα, το τσίμπημα, το χτύπημα του κεφαλιού στον τοίχο ή την τριχοτιλλομανία (τάση να ξεριζωμού μαλλιών). Τις περισσότερες φορές αυτό οφείλεται στο συσσωρευμένο άγχος και το φόβο , που τη δεδομένη στιγμή κυριεύει το παιδί, πώς αν συγκρουστεί με το γονέα περισσότερο, αυτός θα πάψει να το αγαπά και θα το απορρίψει.

Σε οποιαδήποτε ένδειξη τέτοιας συμπεριφοράς, θα πρέπει αμέσως να συγκρατείτε το παιδί είτε με κράτημα σε αγκαλιά ώστε να περιοριστούν οι κινήσεις του, είτε με απομάκρυνσή του από το χώρο που την εκδηλώνει πχ από το δωμάτιό του ή από την τάξη, καθώς το περιβάλλον στο οποίο ξεκίνησε η ένταση, του εντείνει την αρνητική διάθεση. Συνοδεύστε το σε μία σύντομη βόλτα στο κοντινό πάρκο ή ακόμα και στο μπαλκόνι ώστε να εισπνεύσει καθαρό αέρα και να ηρεμήσει. Όταν επιτευχθούν οι συνθήκες ηρεμίας, συζητήστε τις αιτίες που το οδήγησαν σε αυτή τη συμπεριφορά, ρωτήστε το τί σκεφτόταν εκείνη τη στιγμή κι εξηγήστε του τους λόγους και τους κινδύνους που διατρέχει με την πράξη του αυτή. Επιδείξτε ηρεμία και αφήστε του το περιθώριο να ξανανιώσει ασφαλές. Αν χρειαστεί, επαναλάβετε την συζήτηση αρκετές φορές μέχρι να το εμπεδώσει, όσο μικρή κι αν είναι η ηλικία του παιδιού σας.

Αν τα φαινόμενα συνεχιστούν, απευθυνθείτε αμέσως σε κάποιον ειδικό, ενώ μην παραλείψετε να ενημερώσετε δασκάλους κι άμεσα οικογενειακά πρόσωπα, αφενός για να είναι προετοιμασμένοι σε περίπτωση που τους τύχει ανάλογο περιστατικό κρίσης θυμού κι αφετέρου σε περίπτωση που το παιδί φέρει σημάδια ή μελανιές από αντίστοιχη παρόρμησή του, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να στοχοποιήθειτε και το ζήτημα να πάρει περαιτέρω ανεπιθύμητες διαστάσεις.

Σε κάθε περίπτωση να έχετε υπόψιν σας πως είναι απλά μία φάση, την οποία περνάει το παιδί. Άλλοτε διαρκεί λιγότερο , άλλοτε περισσότερο . Οπλιστείτε με υπομονή και σκεφτείτε πως όσο πιο κοντά βρίσκεστε στο παιδί σας, τόσο πιο ανώδυνα θα ξεπεραστεί.

Μη διστάσετε να ζητήσετε βοήθεια να το διαχειριστείτε, αν κριθεί απαραίτητο και κυρίως φροντίστε να εφαρμόζετε κοινή γραμμή με τον ή την σύζυγό σας.