Ο ρόλος του κατοικίδιου στην ανάπτυξη του παιδιού

Πολύ συχνά, ιδίως σε ηλικίες 7-12 , τα παιδιά εκδηλώνουν την επιθυμία για την υιοθέτηση κάποιου κατοικίδιου ζώου στο σπίτι . Αυτό συνήθως εκλαμβάνεται από τους γονείς ως μια συμπεριφορά με πρόσκαιρο ενδιαφέρον και δεν δίνουν την πρέπουσα σημασία που μπορεί να έχει ένα κατοικίδιο στις ψυχολογικές ανάγκες του παιδιού . Η απόφαση για υιοθέτηση ενός κατοικίδιου δε θα πρέπει να ληφθεί ως μια παροδική και πρόσκαιρη ικανοποίηση της επιθυμίας των παιδιών, όπως η αγορά ενός παιχνιδιού, αφού το κατοικίδιο πρόκειται να γίνει καθημερινός σύντροφος και μέλος της οικογένειας. Θα πρέπει λοιπόν να είναι μια απόφαση, που θα παρθεί στην οικογένεια μετά από σοβαρή σκέψη και συζήτηση και αφού συνεκτιμηθούν διάφοροι παράγοντες, εφόσον δύναται να ξυπνήσει ανισορροπίες στην οικογένεια, όπως για παράδειγμα: ποιος θα έχει την βασική ευθύνη για τη καθημερινή φροντίδα του ζώου (νερό, φαγητό, βόλτα), πόσο θα αντέχουν ως οικογένεια τις δύσκολες στιγμές του κατοικίδιου, π.χ. την ασθένειά του ή τις ακαθαρσίες που θα προκαλεί.

Αν λόγου χάρη μια αγχώδης με την καθαριότητα μητέρα παθαίνει κρίσεις πανικού κάθε φορά που το νεαρό ζωάκι θα έχει «ατυχήματα» στον έλεγχο σφιγκτήρων ή αν ακόμα η καθημερινή βόλτα του ζώου γίνεται αντικείμενο διαμάχης και μετάθεσης της ευθύνης , εφόσον το ίδιο το παιδί δεν είναι σε ηλικία που μπορεί να το αναλάβει, μπορεί να προκαλέσει ένταση μεταξύ των μελών της οικογένειας και πιθανόν στεναχώρια και αίσθημα απόρριψης στο ίδιο το παιδί .Η ανάληψη της φροντίδας ενός ζώου θα πρέπει να προκύπτει με απόλυτη αποδοχή όλων των μελών και πάντα με γνώμονα τα οφέλη που μπορεί να προσδώσει στο παιδί .

Ποια είναι τα οφέλη για την ψυχολογία του παιδιού;

Όταν το κατοικίδιο αποκτηθεί με τις σωστές προϋποθέσεις, θα μπορέσει να εκπληρώσει άρτια το σκοπό του, που δεν είναι απλά η ψυχαγωγία, αλλά κυρίως η σωματική και η ψυχική υγεία, η συναισθηματική πληρότητα και η καλλιέργεια της συντροφικότητας, της συνεργασίας και της υπευθυνότητας.

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΣΤΗΡΙΞΗ

Το κατοικίδιο μπορεί να εξασφαλίσει ένα συναίσθημα ασφάλειας και συνεχόμενης παρουσίας, βοηθώντας το παιδί και συνοδεύοντάς το στα διάφορα εξελικτικά στάδια (άγχος αποχωρισμού, απουσίες μελών οικογένειας, αντιζηλίες αδελφών). Το αίσθημα ασφάλειας της σχέσης κατοικίδιου- παιδιού επιτυγχάνεται λόγω του ότι αισθάνεται αποδοχή και αναγνώριση των ικανοτήτων του, καθώς και αποδοχή των αδυναμιών του. Το παιδί με την ασφάλεια που του παρέχει η συγκεκριμένη σχέση λαμβάνει επιβεβαίωση ότι ανήκει κάπου. Μέσα από την καθημερινή συμβίωση με το παιδί, το κατοικίδιο γίνεται ο πιο πιστός προστάτης του παιδιού, κάνοντάς το να νιώθει ακόμη πιο ασφαλές, ενώ παράλληλα το παιδί μαθαίνει να γίνεται πιο δοτικό.

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΕΛΙΞΗ

Τα παιδιά μαθαίνουν πιο ανώδυνα να εκφράζονται, να “δένονται” συναισθηματικά και να σέβονται τις ανάγκες μιας άλλης ζωής. Μέσα από έρευνες προκύπτει ότι τα παιδιά που ζουν με κατοικίδιο έχουν την ευκαιρία, διαμέσου αυτής της σχέσης, να αναγνωρίζουν καλύτερα τα δικά τους συναισθήματα, αλλά και των άλλων και αυτό βοηθά στις σχέσεις που αναπτύσσουν κοινωνικά.

ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ

Παράλληλα, τα παιδιά μπορούν να κατανοήσουν καλύτερα, διαμέσου της συνύπαρξης με το κατοικίδιο, έννοιες όπως ο κύκλος της ζωής γέννηση, ,ανάπτυξη, ενηλικίωση, γήρας και θάνατος και να εξοικειωθούν με δύσκολα θέματα όπως η ασθένεια και η απώλεια. Ο θάνατος του κατοικίδιου, πάντα με σωστό χειρισμό από τους γονείς, μπορεί να προετοιμάσει συναισθηματικά τα παιδιά στις περιπτώσεις απώλειας αγαπημένου τους προσώπου.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΜΕΙΩΣΗ ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΣΜΟΥ

Το κατοικίδιο μπορεί να γίνει ο καλύτερος φίλος του παιδιού και ακούραστος σύντροφος στο παιχνίδι, όταν οι γονείς έχουν παραδοθεί στην κούραση. Παράλληλα βοηθά τα παιδιά να αισθάνονται λιγότερο μοναχικά και με περισσότερες κοινωνικές δεξιότητες και αυτοπεποίθηση, σε σχέση με παιδιά χωρίς κατοικίδιο. Τα ωθεί ακόμα να βελτιώσουν τη φυσική τους κατάσταση, αφού τείνουν να περνούν αρκετές ώρες έξω παίζοντας με το κατοικίδιο (ιδιαίτερα αν είναι σκύλος). Μαθαίνουν, με τρόπο φιλικό προς τη ψυχολογία τους, να έχουν ευθύνες, να σέβονται και να κατανοούν τις ανάγκες κάποιου άλλου και να τις βάζουν πάνω από τις δικές τους όταν χρειαστεί.

Ιδανικός χρόνος για την ένταξη του νέου μέλους στην οικογένεια

Σημαντικό ρόλο μπορεί να διαδραματίσει ο χρόνος που αποκτά η οικογένεια ένα κατοικίδιο. Η απόκτηση κατοικίδιου, αν τη θεωρήσουμε ως ανάλογη με τον ερχομό παιδιού στην οικογένεια, επιφέρει συχνά αλλαγή στη δυναμική της. Σημασία έχει πρωτίστως η οικογενειακή κατάσταση του παιδιού : τί άλλαξε στο οικογενειακό περιβάλλον πχ διαζύγιο γονιών, απόκτηση αδερφού- αδερφής , αλλαγή κατοικίας , η οικονομική κατάσταση επίσης, που θα κρίνει αν μπορεί να συντηρηθεί το νέο μέλος ή όχι καθώς και ο χώρος διαβίωσης, μονοκατοικία-πολυκατοικία, μεγάλο-μικρό διαμέρισμα. H ηλικία του παιδιού, δεν αποτελεί ουσιαστικό κριτήριο για την απόκτηση ή όχι ενός κατοικίδιου. Το σημαντικό στοιχείο είναι ο βαθμός υπευθυνότητας που έχει αναπτύξει ένα παιδί για να μπορέσει να αναλάβει επιτυχώς κάποιες ευθύνες για το κατοικίδιο του. Ενδεικτικά καταλληλότερη ηλικία θεωρείται αυτή των τριών ετών και άνω. Σε αυτή την ηλικία το παιδί αυτονομείται, αρχίζει να ζητά να ικανοποιεί μόνο του τις ανάγκες του. Στη φάση αυτή, μπορεί να αναλάβει κάποιες ευθύνες για το κατοικίδιο του.

Το είδος του κατοικίδιου (αν είναι σκύλος, γάτα, ψαράκι, κουνέλι κ.τ.λ)

Σκύλος ή γάτα ; Ένα χρυσόψαρο χωρίς πολλές φασαρίες, τρίχες στο καναπέ… Ένα χάμστερ ή κάποιο πτηνό; Ένα χαριτωμένο κουνελάκι ή θα λερώνει ; Όταν πρόκειται για έναν ενήλικα, η επιλογή του κατοικίδιου είναι πιο εύκολη και λιγότερο περιοριστική διαδικασία. Στην περίπτωση, όμως, που το ζωάκι προορίζεται για τα νεαρότερα μέλη της οικογένειας, τα πράγματα αλλάζουν. Με ένα χρυσόψαρο, το παιδί δε θα συνδεθεί στενά μαζί του, καθώς δεν έχει την δυνατότητα σωματικής επαφής, δεν μπορεί να το έχει στην αγκαλιά του και να το χαϊδέψει. Επίσης, το παιδί δε θα λάβει την ανταπόκριση που θα είχε από ένα σκύλο για παράδειγμα. Κάποια κατοικίδια, όπως τα ψάρια μπορεί να έχουν μικρή διάρκεια ζωής. Επομένως, είναι πολύ πιθανό το παιδί να βιώσει για πρώτη φορά στη ζωή του μια κατάσταση απώλειας. Αν πιστεύετε πως δεν είναι προετοιμασμένο για κάτι τέτοιο, θα ήταν καλύτερο να προτιμήσετε ένα κατοικίδιο με μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής.

Πώς μαθαίνουμε στο παιδί τη φροντίδα του κατοικίδιου (στην περίπτωση που είναι σκύλος, γάτα)

Εξηγήστε του ότι, όπως εκείνο έχει λειτουργικές ανάγκες – τις ίδιες ή παρόμοιες ανάγκες έχει και το ζωάκι μας . Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν το παιδί να θυμάται τις ευθύνες αυτές, τοποθετώντας σε περίοπτη θέση, τις ώρες κατά τις οποίες το κατοικίδιο θα πρέπει να ικανοποιεί τις συγκεκριμένες ανάγκες του.

Τι λέμε στο παιδί όταν το κατοικίδιο πεθάνει;

Ο θάνατος ενός κατοικίδιου δεν πρέπει να αναστέλλει την διαδικασία του πένθους και να δημιουργεί ενοχές. Πολλές φορές οι γονείς δεν προχωρούν στην απόκτηση ενός κατοικίδιου για το παιδί τους, γιατί ακριβώς έχουν μεγάλη έγνοια για το τι θα γίνει αν αυτό πεθάνει. Αναμφίβολα η απώλεια ενός κατοικίδιου είναι πολύ δύσκολη και οδυνηρή, αλλά είναι πολύ σημαντικό να τού πείτε την αλήθεια. Με αυτό τον τρόπο το παιδί θα μπορέσει να χειριστεί αποτελεσματικά τις ανησυχίες και τα άγχη του.

Πολλές φορές, είναι πιο εύκολο να πούμε στο παιδί μας ότι το κατοικίδιο «έφυγε», ή «το πήρε κάποιος», ή «χάθηκε». Αυτό όμως θα βάλει το παιδί σε μια αγωνία καθημερινή και το παιδί θα αγχώνεται μήπως και γυρίσει, ή αν του φέρονται καλά εκεί που πήγε. Αυτό δε θα έχει τέλος, ενώ από την άλλη η διαχείριση της αλήθεια θα έχει. Το πένθος που βιώνεται, φεύγει. Επίσης, είναι πολύ σημαντικό να μην υποθέσετε ποτέ ότι είναι μικρό το παιδί για να καταλάβει ή να πενθήσει. Θα το βοηθήσετε να πενθήσει με την παρουσία σας, με το να μην ασκείτε κριτική στα συναισθήματά του, μην το παροτρύνετε να είναι «δυνατό».

Είναι ιδιαίτερα βοηθητικό για ένα παιδί όταν μπορεί να μιλήσει για τα συναισθήματά του και να μοιραστεί την εμπειρία της απώλειας με άλλους. Επίσης, κάποιες φορές βλέπουμε ότι τα παιδιά ζητούν να φτιάξουν έναν τάφο για το κατοικίδιο τους ή φτιάχνουν άλμπουμ με φωτογραφίες. Πρόκειται για ενέργειες βοηθητικές στη διαδικασία του πένθους και δε θα πρέπει να αποτρέπονται.

Να πάρω αμέσως άλλο κατοικίδιο;

Πολλές φορές, πιστεύουμε ότι αν πάρουμε αμέσως ένα άλλο κατοικίδιο θα απαλύνουμε τον πόνο και θα αναπληρωθεί το κενό της απώλειας. Είναι όμως σημαντικό να δοθεί ο κατάλληλος χρόνος, ώστε η διαδικασία πένθους να εκφραστεί και να βιωθεί. Πολλές φορές βλέπουμε τα παιδιά να θυμώνουν όταν οι γονείς τους φέρνουν αμέσως μετά το θάνατο ένα άλλο κατοικίδιο, το οποίο δεν προσεγγίζουν αμέσως γιατί το θεωρούν ξένο. Στην περίπτωση που θα πάρετε άλλο σκύλο στην πορεία, συζητείστε το με το παιδί σας και την οικογένεια. Το να πάρετε ένα σκύλο που μοιάζει με τον προηγούμενο, το πιο πιθανόν είναι να συγκρίνεται συνεχώς με αυτό που έχει χαθεί.

Ο γονιός ως συντονιστής

Είναι αναμενόμενο το παιδί να μην μπορεί να κατανοήσει από την αρχή πως το ζωάκι τους, εξαρτάται από αυτό για να συντηρηθεί, με αποτέλεσμα να αμελεί να το ταΐσει ή να το βγάλει βόλτα. Μαζί με τη ευθύνη του παιδιού είναι και η ευθύνη του γονέα, καθώς ένας ενήλικας οφείλει να κάνει όσα παραλείπει το παιδί, γιατί το κάθε ζώο έχει ανάγκες που δεν πρέπει να αγνοούνται. Η σχέση με τα ζώα χτίζεται, όπως άλλωστε χτίζονται οι σχέσεις με τους ανθρώπους. Για το λόγο αυτό, δεν είναι ανάγκη το ζώο σας να είναι μιας συγκεκριμένης ράτσας για να το αγαπήσετε. Αγαπάτε το ζώο, γιατί αγαπάτε την σχέση μαζί του. Μια επιπρόσθετη βασική αξία της φιλοζωίας, που μπορείτε να μάθετε στο παιδί σας, θα ήταν μέσω της υιοθέτησης ενός αξιαγάπητου αδέσποτου ζώου.

Γενικά ένα κατοικίδιο, όσο θεωρητικά «βάρος» κι αν μπορεί να θεωρηθεί για το γονιό, μπορεί να προσφέρει πολλά στην ολόπλευρη ανάπτυξη του παιδιού. Έχει τη δυνατότητα να αναπληρώσει τις ματαιωμένες συναισθηματικές του ανάγκες , να του δώσει τη σταθερότητα που του λείπει, μπορεί να λειτουργήσει ως ένας συναισθηματικός ακροατής για να μπορεί εκείνο να εκφράζει ελεύθερα τον πόνο, τη λύπη, τον θυμό και σίγουρα να είναι ο φίλος του που δεν θα το προδώσει ποτέ.

ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ Ι. ΣΟΦΙΑ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ -ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ