Θάνατος: Η συζήτηση που αποφεύγουμε με τα παιδιά

Αδιαμφισβήτητα μία πολύ δύσκολη στιγμή που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε στη ζωή μας όταν βιώνουμε την απώλεια κάποιου αγαπημένου προσώπου του περιβάλλοντός μας , ιδίως των ηλικιωμένων γονιών μας , είναι η ανακοίνωση του θανάτου, ιδίως όταν η ανακοίνωση απευθύνεται στα παιδιά της οικογένειας.

Στις μέρες μας αναφερόμαστε πια, περισσότερο ελεύθερα σ’ ένα παιδί για τον τρόπο που γεννιέται ο άνθρωπος. Δεν μιλάμε, όμως, το ίδιο ελεύθερα στο παιδί για τον θάνατο. Θεωρούμε το θέμα μακάβριο και αταίριαστο με την τρυφερή παιδική ηλικία. Ως ενήλικες έχουμε κατά νου πως στον κόσμο των παιδιών δεν υπάρχει και ούτε συμβαίνει ο θάνατος, πως πρόκειται για έναν κόσμο ονειρικό όπως στα παραμύθια.

Χαρακτηριστικά, μία συνάδελφος που βίωσε πρόσφατα μία απώλεια, μου είπε πως ο μικρός της γιος, στο άκουσμα του δυσάρεστου συμβάντος , τη ρώτησε: “Πεθαίνουν μαμά, οι άνθρωποι; Γιατί εγώ έχω δει μόνο στα mickey mouse να πεθαίνουν”

Η αλήθεια είναι όμως πως ο θάνατος αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής των παιδιών και η ζωή τους βρίσκεται πέρα από τον κόσμο των παραμυθιών. Τα παιδιά εκδηλώνουν μεγάλη περιέργεια για την έννοια του θανάτου παρομοίως με τον τρόπο που νοιάζονται και για κάθε άλλη διάσταση της ζωής. Πράγματι, πολλά ερωτήματά τους μας συλλαμβάνουν αμήχανους στο να δώσουμε όχι μόνο τις κατάλληλες απαντήσεις, αλλά, παράλληλα, και αδύναμους στο να αντιμετωπίσουμε μεθοδικά την ενδεχόμενη λύπη τους.

Αυτό που πρέπει , σε κάθε περίπτωση, να κάνουμε είναι να προετοιμάζουμε τα παιδιά για τον θάνατο από την αρχή της ζωής τους, εκμεταλλευόμενοι τις ευκαιρίες που συναντάμε στην καθημερινότητα και στο σπίτι μας. Σύμφωνα με έρευνες, η καταλληλότερη μέθοδος διαπαιδαγώγησης, πληροφόρησης ή ακόμη και προετοιμασίας του παιδιού σχετικά με τον θάνατο πρέπει να πρωτοξεκινά στο πλαίσιο του σπιτιού με έναυσμα τις καθημερινές – μικρές απώλειες τις οποίες βιώνει σε ανύποπτο χρόνο κάθε παιδί. Για παράδειγμα, τον θάνατο ενός κατοικίδιου, τον αποχωρισμό από κάποιο αγαπημένο άτομο, τον θάνατο ενός αγαπητού καλλιτέχνη…

Λαμβάνοντας τέτοιες καθημερινές ευκαιρίες μάς δίνεται η δυνατότητα να μιλάμε στο παιδί για τον θάνατο αναφερόμενοι σε όλο το πλαίσιό του και εξηγώντας τα σύνορα μεταξύ ζωής και θανάτου. Φυσικά, όπως είναι προφανές, οι πληροφορίες και επεξηγήσεις που δίνουμε στο παιδί για τον θάνατο πρέπει να είναι σύμφωνες με τις δυνατότητες αντίληψης του κάθε παιδιού, καθώς και με τις ανάγκες του.

Αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι να μιλήσουμε δίχως περιστροφές στο παιδί αναφορικά με τον θάνατο, να αποφύγουμε τις γενικότητες καθώς μπορεί να το συγχύσουμε περισσότερο και να το ωθήσουμε σε ένα φαύλο κύκλο αποριών, ενδεχομένως και φόβου. Στόχος είναι να το προετοιμάσουμε έτσι, ώστε να δεχθεί πιο εύκολα και αβασάνιστα τον θάνατο σαν μέρος του κύκλου της ζωής, χωρίς ιδιαίτερο άγχος και ανησυχία.

Για παράδειγμα, όταν μιλάμε σ’ ένα παιδί για κάποιον που πέθανε από αρρώστια, θα πρέπει να τονίζουμε πως η αρρώστια ήταν πολύ βαριά και πως πολλές φορές που αρρωσταίνουμε γινόμαστε καλά, ώστε τα παιδιά να μη οδηγούνται στο συμπέρασμα πως κάθε ασθένεια αποτελεί απειλή της ζωής.

Μια άλλη γενίκευση που κάνουμε απερίσκεπτα για να το καθησυχάσουμε, είναι όταν λέμε πως «μόνο οι ηλικιωμένοι πεθαίνουν». Το παιδί, συχνά, σοκάρεται όταν, τελικά, μαθαίνει πως και νέοι άνθρωποι πεθαίνουν επίσης. Αρχίζει να φοβάται για το ίδιο , αλλά και για εμάς τους γονείς πως μπορεί ξαφνικά να μας χάσει .

Είναι καλύτερο να λέμε πως “Οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν πολύ καιρό και μετά πεθαίνουν. Κάποιοι άλλοι, όμως, πεθαίνουν νωρίς. Περιμένω εσύ και εγώ να ζήσουμε για πολύ ακόμη ” ( clinical center- national institutes of health, 2006).

Πως αντιλαμβάνονται όμως τα παιδιά το θάνατο;

Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας αν και αντιλαμβάνονται την απουσία ενός σημαντικού προσώπου από το περιβάλλον τους, νιώθουν τη θλίψη των γονιών τους αλλά δεν αντιλαμβάνονται τη μονιμότητα του θανάτου. Δηλαδή πιστεύουν πως αυτός που έφυγε μπορεί να ξαναγυρίσει ή συνεχίζει να ζει εκεί που βρίσκεται. Τα παιδιά σχολικής ηλικίας καταλαβαίνουν ότι ο θάνατος είναι ένα μη αναστρέψιμο γεγονός αλλά πιστεύουν ότι δεν μπορεί να συμβεί στην οικογένειά τους. Τέλος οι έφηβοι κατανοούν τη μονιμότητα του θανάτου, ενώ πολλές φορές δίνουν συμβολικές και μεταφυσικές ερμηνείες στο θάνατο.

Πως αντιδρά ένα παιδί στο πένθος;

Μπορεί να εμφανίζει συναισθηματικές μεταπτώσεις, δηλαδή τη μία στιγμή να είναι χαρούμενο και την άλλη στεναχωρημένο ή θυμωμένο. Να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί στο σχολείο ή να ονειροπολεί. Μπορεί να εμφανίζει διαταραχές στον ύπνο, αϋπνίες ή εφιάλτες, ξεσπάσματα θυμού ή κλάματος για ασήμαντο πολλές φορές λόγο, διάφορους φόβους όπως φόβο αποχωρισμού, επίμονη αναζήτηση του ατόμου που πέθανε και κάποιες φορές και σωματικά συμπτώματα (πονοκέφαλοι, έξαρση αλλεργιών). Επίσης μπορεί να εμφανίζει παλινδρόμηση σε συμπεριφορές προηγούμενης ηλικίας όπως, ενούρηση, πιπίλισμα δαχτύλου ή προσκόλληση στους γονείς. Μπορεί να εμφανίζει άσχημη συμπεριφορά αφού νιώθει πως δεν υπάρχει λόγος να φέρεται σωστά μιας και όλα έχουν πάει στραβά. Σε αντίθεση μπορεί να εμφανίζει υπερβολικά καλή συμπεριφορά από τύψεις, ενοχές και φόβο.

Συμβουλές για ομαλή διαχείριση :

Μην αποκρύψετε το γεγονός. Η απόκρυψη της αλήθειας αντί να προστατεύει τα παιδιά δημιουργεί περισσότερα προβλήματα στο μέλλον.

Ενημερώστε τα με απλά λόγια για το γεγονός. Εξηγήστε με ειλικρίνεια τι συνέβη και χρησιμοποιείστε λεξιλόγιο που ταιριάζει στην ηλικία του παιδιού. Αν είναι μικρής ηλικίας χρησιμοποιείστε τις σωστές λέξεις όπως «πέθανε», «σταμάτησε η καρδιά του» και όχι γενικές έννοιες όπως «χάθηκε», «έφυγε» οι οποίες αφήνουν ελπίδες στα παιδιά.

Μην προσπαθείτε να ωραιοποιήσετε την κατάσταση και αφήστε το παιδί να δείξει τη θλίψη του και να πενθήσει.

Τονίστε στο παιδί σας ότι δεν έχει καμία ευθύνη για το γεγονός. Διαβεβαιώστε το πώς τίποτα από όσα έκανε, σκέφτηκε ή είπε δεν προκάλεσαν το θάνατο του αγαπημένου του προσώπου και πως δε θα μπορούσε να είχε κάνει κάτι για να το αποτρέψει. Βεβαιώστε το επίσης πώς ούτε υπεύθυνα είναι για την οδύνη που βιώνετε εσείς.

Διατηρήστε το πρόγραμμα και τις προηγούμενες συνήθειες του παιδιού. Τα παιδιά ανησυχούν για το μέλλον τους. Εξηγείστε τους τι θα αλλάξει από εδώ και στο εξής και τι θα μείνει σταθερό. Μιλήστε στα παιδιά για το πως νιώθετε βιώνοντας το πένθος σας , αλλά ταυτόχρονα να έχετε ανοιχτά τα αυτιά σας για τα δικά τους καθημερινά θέματα.

Αν δυσκολεύεστε να δώσετε υποστήριξη στο παιδί επειδή υποφέρετε από το πένθος, είναι σκόπιμο να ζητήσετε από κάποιον ενήλικα που είναι κοντά στο παιδί, να πάρει αυτό το ρόλο για ένα διάστημα.

Επίσης είναι καλό να ενημερώσετε οι γονείς τους νηπιαγωγούς, τους δασκάλους, τους καθηγητές ή άλλα πρόσωπα που συνδέονται με το παιδί, ώστε αυτοί να μπορούν να δείξουν ευαισθησία αν το παιδί αλλάξει συμπεριφορά ή παρουσιάσει ιδιαίτερες ανάγκες.

Δώστε στα παιδιά την ευκαιρία να μιλήσουν για το κλάμα, γιατί μπορεί να τρομάξουν βλέποντας σας ίσως για πρώτη φορά, να κλαίτε. Εξηγήστε τους ότι οι ενήλικες χρειάζονται να κλαίνε μερικές φορές και αυτό τους κάνει καλό.

Και τέλος , μην θυμώνετε με τα παιδιά αν δεν μπορούν να σας ακολουθήσουν με κατανόηση σε αυτό που περνάτε. Τα ίδια μπορεί να μην έχουν συνειδητοποιήσει το συμβάν ακόμα αλλά και στην περίπτωση που το έχουν ,προφανώς δε το βιώνουν με τον τρόπο που εσείς το αντιμετωπίζετε. Μην περιμένετε από τα ίδια παρηγοριά, συμβουλή ή υποστήριξη γιατί λειτουργείτε με διαφορετικούς μηχανισμούς διαχείρισης .

Και φυσικά μην ξεχνάτε πως μόνο εσείς μπορείτε να αποτελέσετε θετικό πρότυπο για να μπορούν τα παιδιά να ελέγχουν και να διαχειρίζονται τα συναισθήματα τους. Και ότι τα ίδια από την πλευρά τους αποτελούν τη βάση επαναφοράς σας στην πραγματικότητα, καθώς είναι η μεγαλύτερη απόδειξη πως η ζωή, συνεχίζεται…..

ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ Ι. ΣΟΦΙΑ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ -ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ