Η αρνητική επίδραση του επαίνου
Με πολυάριθμα άρθρα ψυχολογίας και απόψεις ειδικών να μας υπενθυμίζουν καθημερινά την επιτακτική ανάγκη να ενθαρρύνουμε τα παιδιά μας ώστε να οικοδομήσουμε την αυτοπεποίθησή τους, δεν είναι διόλου παράλογο να «πέφτουμε» συχνά οι νέοι γονείς στην παγίδα ανάμεσα στον έπαινο και την ενθάρρυνση . Δύο φαινομενικά παρόμοιες έννοιες, που όμως κρύβουν μία μεγάλη διαφορά στην επίδραση που έχουν στο παιδί , ανάλογα με τον τρόπο που χρησιμοποιούνται .
Η ενθάρρυνση είναι μία από τις σημαντικότερες δυνατότητες που έχουμε να βελτιώσουμε τη σχέση μας με τα παιδιά. Είναι η διαδικασία με την οποία συγκεντρώνουμε την προσοχή μας στα θετικά τους σημεία, καλλιεργώντας με αυτόν τον τρόπο την αυτοπεποίθηση και την εκτίμηση στον εαυτό τους. Ο γονιός που ενθαρρύνει, βοηθά τα παιδιά να δεχτούν τα λάθη τους και να μάθουν από αυτά. Τα ενισχύει στο να καλλιεργήσουν το θάρρος “ να μην είναι τέλεια” !
O έπαινος από την άλλη πλευρά είναι ένα είδος ανταμοιβής. Καλλιεργεί ένα αίσθημα ανταγωνισμού. Δίνεται όταν κερδίζουμε, όταν έχουμε επιτύχει τον επιθυμητό στόχο. Εν ολίγοις εστιάζει στο αποτέλεσμα και όχι στην εξελικτική διαδικασία της βελτίωσης. Σίγουρα και είναι σημαντικό να επαινούμε το παιδί , όμως βάσει του σωστού λόγου, στο σωστό χρόνο . Δεν αντισταθμίζει την ενθάρρυνση και δεν είναι συνώνυμή της .
Αν επιλέξουμε να επαινέσουμε το παιδί για τους λάθος λόγους ή με τις λάθος λέξεις, είναι πολύ πιθανό η καλή μας πρόθεση μελλοντικά να μας γυρίσει κατά κάποιον τρόπο «boomerang» .
Πρέπει σε κάθε περίπτωση να φιλτράρουμε τις λέξεις με τις οποίες αποσκοπούμε να επαινέσουμε το παιδί καθότι τα παιδιά τείνουν να δίνουν μεγαλύτερη, απ΄ όση πιστεύουμε , προσοχή στα λεγόμενά μας και ίσως εν τέλει να επιτύχουμε το αντίθετο από το προσδοκώμενο αποτέλεσμα . Για παράδειγμα , ας αποφύγουμε εκφράσεις του τύπου :
«Είσαι το καλύτερο παιδί »
Κανένας άνθρωπος δεν είναι πάντα καλός, ούτε πράττει πάντα το σωστό και το ίδιο φυσικά ισχύει και για τα παιδιά μας, τα οποία όμως είναι λίγο μικρά για να κάνουν αυτή την εκλογίκευση. Έτσι, όταν αντί να αναφερόμαστε και να επιβραβεύουμε συγκεκριμένα την εκάστοτε καλή πράξη, εμείς τούς λέμε γενικώς πώς είναι «πολύ καλά παιδιά», εκείνα σκέφτονται όλες τις συμπεριφορές που ξέρουν ότι δεν θα μας άρεσαν. Αυτό ενισχύει τις πιθανότητες να καταπιέζουν την αυθόρμητη φύση τους σε κάποιες συνθήκες ώστε να μην μας απογοητεύσουν ή ακόμη χειρότερα να τους εντυπωθεί η αντίληψη ότι πρέπει πάντοτε να φαίνονται άψογα μην τυχόν τους απορρίψουμε.
«Είσαι πολύ έξυπνος/ έξυπνη »
Έχουμε μάθει να θεωρούμε πως η εξυπνάδα είναι έμφυτο στοιχείο και συχνά την αντιμετωπίζουμε ως βιολογικά προκαθορισμένη. Όταν, λοιπόν, επαινούμε το παιδί κατ’ αυτόν τον τρόπο όταν καταφέρνει κάτι με ευκολία, το κάνουμε να αμφισβητεί τον εαυτό του πιο έντονα όταν δυσκολεύεται σε κάτι , με αποτέλεσμα να αποκαρδιώνεται και να τα παρατάει. Αντιθέτως, επαινώντας το για την προσπάθεια που καταβάλλει το βοηθάμε να δείχνει επιμονή και αυξάνουμε τις πιθανότητες να επιτύχει τους στόχους του.
«Είμαστε πολύ περήφανοι που πήρες Άριστα»
Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να μην επαινούμε μια έμφυτη ιδιότητα του παιδιού, όμως και πάλι εστιάζουμε στο αποτέλεσμα. Φυσικά, δεν θα πρέπει να αγνοούμε τις επιτυχίες του, όμως ακόμη πιο σημαντικό είναι να το επιβραβεύουμε στην πορεία του προς αυτές. Για παράδειγμα, αντί να προσκολληθούμε στον καλό βαθμό που πήρε σε κάποιο μάθημα , μπορούμε να το συγχαρούμε όταν καταλάβει ένα δύσκολο φαινόμενο που μελετά ή όταν, αν και είναι ακόμη μπερδεμένο, δείχνει υπομονή και πρόθεση να ασχοληθεί με αυτό έως ότου το κατανοήσει .
«Τι όμορφος / όμορφη που είσαι!»
Έχουμε την τάση να κάνουμε συχνά κομπλιμέντα για την εμφάνισή τους , ιδίως στα μικρά κορίτσια. Με αυτόν τον τρόπο τους δείχνουμε ότι αυτό είναι το πρώτο και το σημαντικότερο πράγμα που παρατηρούμε σε εκείνα και τα μαθαίνουμε να συνδέουν την αξία τους με το πώς μοιάζουν εξωτερικά. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οποιαδήποτε ακούσια αλλαγή στην εμφάνιση τους μελλοντικά, να τα καθιστά σκληρούς κριτές του εαυτού τους και να τα αναγκάζει να καταφεύγουν σε ακραίες, πολλές φορές λύσεις και μέσα , ώστε να εξακολουθήσουν να είναι αγαπητά κι ελκυστικά .
«Τι σκληρό παλικάρι!»
Αντιθέτως, τείνουμε να επαινούμε τα αγόρια για τις στερεοτυπικά αρρενωπές συμπεριφορές, και κυρίως για τη δύναμη και τη σκληρότητα. Αυτό τα κάνει σταδιακά να καταπιέζουν τα συναισθήματα που δεν χωρούν σε αυτό το μοντέλο, ενώ ενδέχεται να τα κάνει έως και επιθετικά, προκειμένου να αντλήσουν τέτοιου είδους σχόλια. Εκτός αυτού, η δυσκολία πολλών ενήλικων ανδρών να φανούν ευάλωτοι και η απόσυρση στον εαυτό τους, τούς κάνει πιο επιρρεπείς στην κατάθλιψη και τους δημιουργεί εμπόδια στην αναζήτησης της απαραίτητης βοήθειας.
«Είσαι ο/η καλύτερος / καλύτερη»
Η συγκεκριμένη φράση ωθεί τα παιδιά στο να επιθυμούν να ξεπερνούν όλα τα υπόλοιπα στις δραστηριότητες στις οποίες συμμετέχουν, πράγμα που είναι αδύνατον να συμβαίνει πάντοτε. Αυτό μπορεί να τα κάνει να βιώσουν συναισθήματα ανεπάρκειας ή να στρέψουν την προσοχή τους αποκλειστικά σε πράγματα στα οποία τα καταφέρνουν εύκολα, ώστε να μην χαλάσουν την εικόνα σας για εκείνα. Προσπαθήστε να συγκρίνετε τα επιτεύγματα του παιδιού μεταξύ τους και όχι σε σχέση με τις επιτυχίες άλλων παιδιών.
Εν κατακλείδι αποφεύγουμε τον αναίτιο έπαινο μιας και τα παιδιά γνωρίζουν συνήθως πότε τα πηγαίνουν πραγματικά καλά και πότε δεν τα καταφέρνουν. Μπορεί για παράδειγμα να επαινέσουμε μια κακή επίδοση με στόχο να ενθαρρύνουμε, όμως σε αυτήν την περίπτωση το παιδί αντιλαμβάνεται τον απώτερο κρυφό μας στόχο και λαμβάνει τον έπαινο σαν σημάδι αποτυχίας. Όπως είπε και ένας Βρετανός ποιητής, “Έπαινος χωρίς αιτία είναι μεταμφιεσμένη σάτιρα” (Alexander Pope, 1688-1744).
ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ Ι. ΣΟΦΙΑ
ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ -ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ
