Γονεϊκή απαξίωση: Η επίδραση στο ενήλικο «παιδί»

Σε μία πρόσφατη συζήτηση , η δήλωση μίας συναδέλφου πως οι γονείς της και ιδίως η μητέρα της, επιχειρούσαν συνειδητά την υποβάθμιση της προσωπικότητας της κατά την παιδική της ηλικία, γέννησε στο μυαλό μου ένα μεγάλο λυπηρό ερώτημα «Μα είναι δυνατόν ένας γονιός να είναι απαξιωτικός απέναντι στο παιδί του ; »

Δυστυχώς παραδείγματα τέτοιων τύπων γονέων απαντώνται σε πολλές ιστορίες ανθρώπων, τις οποίες οι πιο τυχεροί από εμάς , τις ακούμε απλά με έκπληξη κι απορία , κάνοντας λόγο για αδιάφορους γονείς, αγνοώντας όμως πως στην πραγματικότητα η ουσία του ζητήματος είναι βαθύτερη και δεν κρύβεται στην λέξη αδιαφορία, αλλά στην λέξη απαξίωση !
Η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα σε έναν αδιάφορο γονέα και τον απαξιωτικό, είναι ότι η πρώτη κατηγορία δεν δίνει ιδιαίτερη σημασία σε ο,τιδήποτε σχετίζεται με το παιδί του , οπότε, εντός εισαγωγικών, του παρέχει μία απόλυτη ελευθερία στις εκάστοτε επιλογές, χωρίς να συντελεί κάποιον συγκεκριμένο ρόλο , συμβουλευτικό, αποτρεπτικό ή ενθαρρυντικό. Αντίθετα ο ρόλος του απαξιωτικού γονιού βασίζεται σε ένα οξύμωρο δίπολο: στο προφανές «δεν υπάρχεις, δεν σε βλέπω, κάνε ό,τι νομίζεις » και στο υποβόσκον « παρατηρώ την κάθε κίνησή σου αλλά ποτέ δε θα εγκρίνω τις επιλογές σου, γιατί δεν συμφωνούν με τις δικές μου κι έχω το δικαίωμα να σε κρίνω γιατί μου ανήκεις» .

Ο απαξιωτικός γονέας είναι ίσως από τους πιο σύνθετους τύπους, καθώς οι αντιδράσεις του δεν φαντάζουν ποτέ λογικές και μπορούν να οδηγήσουν σε σύγχυση την ψυχοσυναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη ενός παιδιού. Ποτέ δεν πρόκειται να το δει πραγματικά γι’ αυτό που είναι, γιατί απλώς «κρυφοκοιτάζει» στην ζωή του για να ασκεί επιρροή. Ορατοί είναι πιθανόν κάποιοι φίλοι, γνωστοί, συγγενείς, του ευρύτερου περιβάλλοντος , όχι γιατί όντως τους θεωρεί σημαντικούς, αλλά γιατί αποτελούν πρόσωπα σύγκρισης που τα χρησιμοποιεί στο να στηρίξει την αξιοκρατική του κριτική έναντι σε αυτό .

Γίνεται υπερόπτης κι αλαζονικός με στόχο την υποβάθμισή του , είτε ως τακτική , “Για να μην πάρουν τα μυαλά του αέρα” όπως χαρακτηριστικά επικαλούνται πολλοί , είτε ως απόρροια του δικού του αισθήματος μειονεξίας. Το παιδί δεν αποτελεί κάτι ιδιαίτερο γι’ αυτόν και δεν έχει πετύχει τίποτα ουσιώδες, σύμφωνα με την κρίση του. Όσες επιτυχίες, κοινωνικές επαγγελματικές, προσωπικές κι αν έχει στο ενεργητικό του , αγνοούνται επιδεικτικά , για να υπενθυμίζουν ποιος έχει τον έλεγχο.

Ο απαξιωτικός γονιός, ακυρώνει κάθε προσπάθεια του παιδιού ενώ στην χειρότερη περίπτωση λοιδορεί κάθε επιτυχία του. Αντίθετα μια πιθανή αποτυχία είναι η επιβεβαίωση αυτού που ο ίδιος πάντα πίστευε και προφήτευε για αυτόν. Ο πήχης είναι πάντα λίγο πιο πάνω από ότι είναι κι έχει καταφέρει το άτομο κι όλα ισοπεδώνονται με εκφράσεις του τύπου: «μπορούσες και καλύτερα, σιγά και τί έκανες, είσαι μέτριος/α».

Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ -ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΠΑΞΙΩΣΗΣ

Τα άτομα που έχουν βιώσει την απαξιωτική στάση των γονιών τους ή του ενός εκ των δύο γονέων, ασχέτως αν ο άλλος υπήρξε περισσότερο φιλικός κι επιεικής, τείνουν να εγκλωβίζονται στην αρνητική συμπεριφορά που ήταν αποδέκτες, να διακατέχονται από αισθήματα ανασφάλειας και να θέτουν τους εαυτούς τους σε ένα αντίστοιχο αυστηρό “μικροσκόπιο”, εξετάζοντας το πόσο επαρκείς είναι για τους ίδιους και τους ετέρους γύρω τους .

Συχνά εξακολουθούν να αισθάνονται αόρατοι και μη σημαντικοί, καθώς ποτέ δεν είχαν έναν οδηγό ασφάλειας και ανακούφισης. Μπαίνουν από νωρίς σε μία σχέση άγονου και ανούσιου ανταγωνισμού, που πολλές φορές τους οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο, από τον οποίο μάχονται να ξεφύγουν. Σαν ενήλικες πολύ πιθανόν να συνειδητοποιήσουν τί συμβαίνει και να θελήσουν να απαγκιστρωθούν από την κακοποιητική αυτή σχέση . Πολλές φορές δείχνουν περισσότερη ευθιξία και υπερευαισθησία σε κριτική και παρατηρήσεις ή ενδεχομένως μπορούν να εκνευριστούν υπερβολικά με οποιαδήποτε νύξη υποτίμησης που πιθανόν γίνεται εις βάρος τους και να έχουν έντονα ξεσπάσματα.

Οι παραπάνω εκδηλώσεις δεν είναι βέβαια ούτε περίεργες ούτε μη φυσιολογικές. Γιατί τα παιδιά που βίωσαν τον απαξιωτικό γονέα γνωρίζουν πρώτα τα ίδια , πως αυτός ο γονιός , δεν είναι ακριβώς ο χειριστικός γονιός, που προσδοκά προσωπικό όφελος από το παιδί του, αν και στην ουσία καταφέρνει να χειρίζεται τη συμπεριφορά και τα συναισθήματά του.

Είναι αντίθετα ο ανταγωνιστικός γονιός, που χαρακτηρίζεται από τη μη ικανοποίηση της δικής του ζωής, από αίσθημα ματαίωσης, αποτυχίας κι έλλειψης . Είναι ο γονιός που στερείται βασικές κοινωνικές δεξιότητες γι’ αυτό είναι συνήθως ψυχρός κι απόμακρος, δημιουργώντας συγκρουσιακές, αποτυχημένες σχέσεις με τον περίγυρό του.

Άλλωστε κάθε επιτυχημένη σχέση βασίζεται σε ένα αμφίδρομο σχήμα. Οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων συν-διαμορφώνονται. Οι σχέσεις όμως γονέα παιδιού διαμορφώνονται κατά κύριο λόγο από τον γονέα κι αργότερα συν-διαμορφώνονται με το παιδί. Έτσι τα θεμέλια μπαίνουν και κτίζονται πρωτίστως από τον γονιό κι όταν τα θεμέλια της σχέσης είναι στέρεα, ασφαλή κι ενισχυτικά, η σχέση που οικοδομείται σ’ αυτά, εμπεριέχει τα ίδια αυτά χαρακτηρίστηκα τα οποία και ισχύουν δια βίου. Αν πάλι όχι, αρκεί να συνειδητοποιήσουμε πως δεν φέρουμε ευθύνη για τα συναισθήματα και τις προσδοκίες των άλλων από την ζωή. Οι άνθρωποι λέγεται πως δύσκολο αλλάζουν. Ίσως αν καταφέρουμε να αποενοχοποιηθούμε από τα « προπατορικά αμαρτήματα » να καταφέρουμε να αλλάξουμε εμείς την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και να πορευτούμε όπως είμαστε κι όπως θέλουμε να είμαστε πραγματικά !

ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ Ι. ΣΟΦΙΑ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ -ΣΧΟΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ